Türkiye Dış Borçluluk Analizi

Yunanistan’da başlayan dış borç krizi, ardından bu krizin Portekiz, İspanya, İtalya ve İzlanda’da belirme ihtimali, ister istemez akıllara “Türkiye’nin dış borç riski nedir?” sorusunu akıllara getiriyor. Türkiye’de de benzer bir süreç söz konusu olabilir mi, yoksa Türkiye dış borç konusunda 1999 ve 2001 krizinden beri bir hayli yol kat etti mi? Sıkça sorulan sorular bunlar olmakla birlikte, krizden önce de Türkiye’nin özellikle özel sektöre ait dış borcunun arttığı dile getiriliyor ve bunun ülkenin risk görünümünü arttırdığı iddia ediliyordu. 2008 krizinin ardından bir de komşuda yaşınan olumsuz gelişmeler, bu endişelerin yeniden artmasına neden olmadı değil. Bu bakımdan Türkiye’nin dış borçluluğunun incelenmesi bugünlerde büyük bir önem arzediyor.

Türkiye’de Dış Borçların Artış Oranı

Aşağıdaki grafiğin de gösterdiği gibi, Türkiye’nin 2002 – 2009 yılları arasında kullandığı dış borç miktarı hızla artmıştır. AK Parti hükümetinin mali ve finans politikalarında liberal bir yol izlemesi, sadece kamu ekonomisinde değil özel sektörde de dış kaynak kullanımını özendirmiş ve grafikte de görüleceği üzere özel sektördeki dış borç artış oranı kamu maliyesinin kullanımının çok daha üstünde olmuştur. 

2002’den beri sürekli artan özel sektöre ait dış borçlar yıllık %22.1’lik bir büyüme hızı ile 43 milyar dolardan 174 milyar dolara ulaşmıştır. Kamu Borçları ise daha çok yatay bir seyir izlemiş, 8 yıllık dönem boyunca artış hızı sadece %1.6’lerde kalarak 87 milyar dolardan 97 milyar dolara yükselmiştir.. Toplam dış borç ise, özel sektörün borçlarının etkisiyle yılda %11.1 hızla büyüyerek 130 milyar dolardan 271 milyar’a ulaşmıştır. Kamu dış borcunun toplam dış borç içerisindeki payı 2002 yılında %67 iken, bu oran 2009’da %36’lara kadar düşmüş, özel sektörün dış borç oranı 2009 yılı sonu itibariyle %33’ten %64’lere kadar fırlamıştır.

Bu denli hızla artmakta olan dış borçluluğun risk analizinden önce, Türkiye’de dış borç finansman ihtiyacının ardındaki nedenlerden bahsetmek faydalı olacaktır.

Türkiye’de Hızla Artan Dış Borç İhtiyacının Nedenleri

Tasarrufların Yetersizliği:

Türkiye, yatırımlarını finanse etmeye yetecek kadar tasarruf yapamayan bir yükselen ekonomi profili çizmektedir. Rakipleri ile karşılaştırdığımız vakit, Türkiye’nin düşük tasarrufla büyüyen bir ekonomi olduğu gerçeği gözlerden kaçmamaktadır. Nitekim, Doğu Asya ülkelerinde tasarrufun milli gelire oranı %30-35 arasında, Latin Amerika ülkelerinde bu oran %20-25 arasında değişmektedir (Ersel, 2006). Türkiye ise 2002-2009 yılları arasında milli gelirinin ortalama %14 ile %17 arasında değişen bir kısmını tasarruf edebilmiştir.

Türkiye, büyüme potansiyelini gerçekleştirmek ve tam istihdama ulaşmak amacıyla ihtiyaç duyduğu yatırım harcamalarını gerçekleştirmek için, tasarruflarının yetmediği noktada dış tasarruflar ve dolayısıyla dış borçları alternatif finansman yolu olarak devreye sokmakta ve bu da özel sektörde artan dış borçların önemli bir nedenini oluşturmaktadır.

İthalata Dayalı Ekonomik Büyüme

Ülkenin dış borçlarını geri ödeyebilmesi için döviz girişine ve dolayısıyla ihracata ihtiyacı vardır. Bunun yanında ithalat ise döviz ihtiyacı doğurur ve ithalatın ihracatı geçmesi durumunda ülkede döviz açığı oluşur. Türkiye hem ara malı ithalatının fazla olması hem de enerji girdilerini yurtdışından temin ediyor olmasından dolayı büyümesini ithalata dayalı bir sanayi yapısı ile sürdürebilmektedir. Bu yüzden de, ülkenin ithalat finansmanı için yeterli olan döviz miktarı ihracat gelirlerinden karşılanamadığından dolayı, özel sektör dış borçluluğunu git gide arttırmaktadır.

Yüksek Reel Faiz

Kamu veya özel sektör olsun; borç alınırken göz önünde bulundurulan en önemli iki kriter; büyüme ve faiz oranlarıdır. Makro açıdan yaklaşacak olursak, Ajayi’nin de belirttiği gibi ekonominin büyüme oranı, reel faiz oranını aştığında, bugünkü değer itibariyle ülkenin serveti yeterlidir ve ödeme sorunu yoktur. (Ajayi and Khan,2000:s.31; aktaran, Aklan:2002). Yalnız faiz oranı potansiyel büyüme oranını aştığında; borcun marjinal götürüsü getirisini aşacağından dolayıdır ki; işletmeler ya yatırımlarını erteler ya da alternatif kaynak anlayışına giderler. Türkiye, 2002-2009 yılları arasında uyguladığı yüksek faiz – düşük kur para politikası yüzünden, özel sektörü sadece ithalat yapmaya teşvik etmemekle kalmamış; bunun yanında daha düşük faizli uluslararası fonların da kullandırılmasını özendirmiştir. TCMB borç verme faizleri ve TÜFE rakamlarından elde edilen verilerle hazırlanan Grafik 5’te de görüleceği üzere, reel büyüme oranını aşan reel faiz oranları, yurtiçi borçlanmadan çok şirketleri yurtdışından kaynak kullanma arayışına sevketmiş ve bu durum dış borçlanmanın hızla artmasında yazara göre başat faktör oynamıştır.

 Dış borç kullanımını arttırdığını iddia ettiğimiz ilk 3 faktör, genelde özel sektörün yapısal sorunlarından kaynaklanmaktadır. Bütçe açıkları ise, dış borçları arttıran kamusal bir faktördür. Merkezi yönetim, bütçede verdiği açıkların finansmanı için iç borç yoluna gidebildiği gibi dış borçlanma yoluna da gidebilmektedir.

Türkiye, her ne kadar bütçe yönetimi konusunda 2002-2009 yılları arasında, geçen 10 yıla göre çok daha başarılı bir maliye politikası yürütmüş olsa da, nihayetinde hiç bir zaman toplam geliri toplam giderini geçmemiş ve bu yıllar boyunca bütçe hep açık vermiştir. Özellikle 2008 global krizinin ardından, Grafik 6’da da görülebileceği gibi, 2009 yılında bütçe rekor düzeyde açık vermiş ve bu da IMF ile bir stand-by anlaşması yapılması tartışmasını son 1 yıldır ekonomi gündemine sokmuştur. Burada dikkat edilmesi gereken husus, verilen bütçe açıklarının, sadece dış borçları arttırmakla kalmadığı gibi bir yandan da ulusal tasarrufları da erittiği gerçeğidir. Bu yüzden, bütçe açıkları verilirken; diğer yandan yatırımların ana kaynağı olan tasarrufların azalması gerçeğine hükümet yöneticilerinin dikkat etmesi gerekmektedir.

Dış borcu oluşturan faktörleri inceledikten sonra sonraki yazıda, Türkiye’deki dış borç seviyesinin riskliliği ve diğer Avrupa ülkelerine kıyasla durumu ölçülmeye çalışılacaktır.