Hukuk sistemi bireylerin haklarını esas almalıdır. Bireylerin haklarını esas alması yanında o hukuk sisteminin etkin çalışması da önemlidir. Aksi takdirde faydasız olacaktır. Hukukun etkin olması ve bu etkinliğin artırılması ihtiyacı, olumsuz koşulların daim olduğu anlamına gelmez. İnsan haklarını koruyan, bireysel hak ve özgürlükleri genişleten hukuk sistemi etkinliğini arttırmalı, değişen sosyal düzenle uyumlu olmalıdır. Sosyal hayatın mudilleşmesiyle oluşan hukuk sorunu müdahaleci, mücadeleci bir hukuk sistemi ile değil, varlığını en az hissettirecek bir yapılanma ile çözülebilir.

Günümüz Türkiye hukukunun karmaşık yapısı basit sosyal problemleri daha da karmaşıklaştırmakta ve hukuk sistemimiz çözüm üreten bir sistem olmaktan uzaklaşmaktadır. Yargıda reform ihtiyacı diğer dünya ülkelerinin de gündemindedir, fakat ülkemizin yargı reformunun yanında kapsamlı bir hukuk reformuna ihtiyacı vardır. Hukukumuz ‘varlığını hissettiren organ’ misali varlığını her daim hissettirmektedir.

Hukuk bir meşruiyet aracıdır. Meşruluğunu hukuktan alan birçok zümre tarihsel süreci bozarak, devrimlerini gerçekleştirmişlerdir. Ve bu devrimler 'hukuki' yollarla yapılmıştır. Görüldüğü gibi hukuk insanı öldürmeyi dahi meşrulaştırabilecek bir araçtır.

Cumhuriyet devriminin, anakronikleşmiş ideolojilerin mirası 82 Anayasası hukuku belli zümrelerin eline vermekte ve normlar hiyerarşisinin başına Kemalist ideolojiyi koymaktadır. Buradan hareketle; Anayasa toplum ve devlet arasında yapılan bir anlaşmadır. Bu anlaşma bireyi devlete karşı korur ve o devletin bütün vatandaşlarını ilgilendirir. Bu bağlamda anayasa kapsayıcı olmalıdır. İdeolojisi olan bir anayasa kapsayıcı olamaz. Çünkü bir devletin bütün vatandaşlarının aynı ideolojiyi paylaşması beklenemez. İdeolojik bir hukuk 'bireyi devletten koruyan' bir sistem olmaktansa 'devleti bireyden koruyan' bir sistem olacaktır. Farklı ideolojideki birey veya grup devlet için bir tehlikedir ve müeyyideye tabiidir. Bunun örnekleri halen yaşanmakta ve insanlar düşüncelerinden dolayı suçlu bulunmaktadır.

Türk hukukunun bu tür antidemokratik, özgürlük karşıtı kararlarına verilen tepkilerin 'Hukuka saygı duyun' söylemiyle karşılık bulması manidardır. Oysa hukuk ve adalet aynı kavramlar değillerdir. Mevcut anayasa demokrasiyi zedeleyen bir unsur olmuştur. Aristo'nun da dediği gibi “demokrasi, sapkın* bir anayasa için olumsuz bir terimdir.”

Hukukumuzun temel sorunlarının dışında işleyişinde de bir takım sorunlar barındırmaktadır. Bu işleyiş problemlerinden dolayı Türkiye'de yargının yavaş, hukuki güvenlikten yoksun ve etkin olmadığı söylenebilir. Bu aynı zamanda ekonomik faaliyetleri de zorlaştıran bir durumdur. Mevcut hukuk sisteminin pratikteki sorunlarına bir göz atalım.

Kalite Sorunu - Hizmet veren bir memur muyum, yoksa bir devlet seçkini mi?

Her devrim kendi sınıfını oluşturur derler. Ülkemizde hakim ve savcılarımız bu sınıfın üyelerinin önde gelenlerindendir. Bu sınıf toplumdan eliminize olmuş, bir üst zümreyi temsil etmektedir. (Kendini bir sınıfa atfetmeyecek, onurlu hakim ve savcılarımızı bunun dışında tutuyor, rahmetli Türkan Saylan'ın 'biz' dediği zümreden bahsediyorum.) Şöyle demek de doğru olabilir; bizde hukuk, devlettir. Türkiye'de devlet algısının hizmet veren mi yoksa hizmet edilen bir kurum olarak mı görüldüğü ise bilindik bir mevzu. Bu anlayış beraberinde kalite problemi de yaratmakta, bürokraside tekelleşme, rakipsizlik kaliteyi azaltmaktadır.

- Mahkemeler hizmet veren bir kurum olarak görülmemektedir. Eğer hizmet veren bir kurum olarak görülmüş olsaydı bir denetleme mekanizması mutlaka olurdu. Denetlenemeyen gücün mutlak bir güç olduğu ve yozlaşmaya açık olduğu da su götürmez bir gerçek.

- Her beş duruşmadan birinde işlem yapılmamaktadır. İşlem yapılmamasının nedeni duruşmalarda verilen ara kararlara uyulmamasıdır. Nihai kontrole sahip olan kişinin veya kişilerin mahkeme heyeti olduğunu kabul edersek, mahkeme heyetinin gecikmelerin tümünden sorumlu olduğu açıktır.

Gecikmeler, Yığılmalar, İş yükü fazlalığı - Biraz daha hakim alsam sorun çözülmez mi?

Hepimiz yargı sürecinden korkarız, bir daldık mı çıkamayız zannederiz. Gerçekten de öyledir. Türkiye'de bir dava açmak sonu gelmez bir süreçtir. Bunun nedeni ise sorunları çözmedeki geleneksel devletçi anlayıştır. Yığılmalar ile birlikte hakim savcı alımları arttırıldı, hala arttırılıyor ama ne yazık ki bu çözüm olmuyor. Sosyal hayatın karmaşıklaşması yeni hukuki sorunlar yaratıyor, davalar uzuyor, alternatif çözümler üretilemiyor ve istediğiniz kadar hakim veya savcı alın yine de sistem tıkanıyor. Devletçi bakıştan kurtulmak ve alternatif çözümlere yönelmek elzemdir. Bu özel mahkemelerin kurulması, ADR sisteminin gelenekselleşmesi, hukuk dilinde sadeleştirme, hâkimlerin verimliliğine arttıracak denetim mekanizmalarının oluşturulması şeklinde olabilir. Hakim ve savcılık ‘yatsam da maaşımı alırım’ anlayışından sıyrılmalıdır. Bu anlayış çözüme nihai ulaşımı engellemese dahi çözüm sürecini uzatmaktadır.

Basitleştirme - Hukuk dili her ferdin anlayacağı düzeyde mi olmalı?

Yargı reformunun bir ayağı da 'basitleştirme' olmalıdır. Kanunlar herkesin anlayacağı bir dile sahip olmalıdır. Kanunların, hukuk kurallarının dürüstlük kuralında belirlenen orta zekalı, makul bir insanın anlayacağı düzeyde bir dilde olması gerekmektedir. Bu düzenleme adaletin tecellisini de hızlandıracak, aynı zamanda hukuka güveni, hukukun üstünlülüğüne saygıyı arttıracaktır. Hukuk dilinin basitleştirilmesinin mahkemelerde yığılmayı da azaltacağını düşünüyorum. Hukuk dilinin muğlak yapısı gereği suçu ve suçluyu tayin edemeyen birey, mahkeme karşısına somut argümanlarla gelmemekte ve mahkeme kapılarında yığınlar beklemektedir.

Basitleştirme, iktidarı sınırlayıcı bir nitelik de taşımaktadır. Sınırları somut bir şekilde çizilen kanun iktidarın elinde oyuncak olmaz, kendi başına bir değer ifa eder. Örneğin; 'Suçu ve suçluyu övme' maddesi her yeni iktidarla yeni bir mahiyet kazanmakta, yargıyı ideolojik bir kurum haline getirmektedir. Keza madde 301 de bu gruba dahildir. Ayrıca Anayasa Mahkemesi'nin dünden bugüne parti kapatmaya neden saydığı hususların değişmiş ve değişmekte olması basitleştirmenin ne kadar gerekli olduğunu ortaya koymaktadır.

Yargı Denetimi - Denetlenmeyen Güç Yargı

Türkiye'de yüksek yargı denetlenemez bir güçtür. Bir hukukçunun terfi mekanizmasının da yine bu hukukçu çevre olduğunu düşündüğümüzde, toplumdan böylesine kopuk, böylesine denetimden uzak mutlak bir güç sahibi grubun varlığı insanın tüylerini diken diken etmeye yetiyor. Denetimsiz güç, mutlak güçtür ve mutlak güç yozlaşmaya mahkûmdur.

Denetim toplum temsiliyetini sağlayabilen kurumlarca olmalıdır. Yargıyı denetleyen(!) yüksek yargı toplumu temsil kabiliyetinden uzaktır. Üyeleri meclis tarafından ya da başka bir seçilmiş organ tarafından belli aralıklarla belirlenen bir denetim mekanizması daha demokratik olacaktır. Modern demokratik ülkelerde de bu böyle olmaktadır. Amerikan Yüksek Mahkemesi'nin üyeleri ABD başkanı ve senatonun onayıyla atanır. Fransa'da Anayasa Konseyi cumhurbaşkanı ve senato başkanınca, Almanya'da meclis tarafından ve İtalya'da belli bir bölümü cumhurbaşkanı ve meclisce atanır. Örnekleri çoğaltmak mümkündür. Türk yargısının denetim mekanizmasının demokratikleşmesi hukuk devletinin gereğidir.

Alternatif Çözümler - Arabuluculuk ve Uzlaştırma (ADR)

Yargıda reform fikri insanların yargıya intikal etmesini azaltacak düzenlemeleri de öngörmüştür. Arabuluculuk ve uzlaştırma bunlardan biridir. ADR, yargılama sürecini başlatmadan taraflar arasında bir uzlaşma zemini yaratmaya çalışan bir sistemdir. Bütün uzlaşma yolları denenmeli ve bu yollar tüketilince yargı süreci başlatılmalıdır. Bugün tarafların iletişim problemlerinden, anlayış eksikliklerinden kaynaklanan sorunların mahkemelere taşındığı görüldüğünde ADR'nin ne kadar gerekli bir yöntem olduğu anlaşılacaktır.

ADR ilk kez Fransa'da dava sayısını azaltmak amacıyla uygulanmış ve dava sayısında ciddi düşüşler görülmüştür. Bu Fransa'da yargıya olan güveni de arttırmış ve ADR yasal bir zorunluluk olmaktan çıkartılmıştır. Bugün ADR Fransız yargısı için bir gelenektir ve re'sen uygulanan bir yöntemdir. Fransa'da ADR'nin gelişimi ve uygulanışı Türkiye için iyi bir örnek olmalıdır.