MARX’IN İKTİSADİ DÜŞÜNCESİ:

HATA VE YANLIŞ  ÜRETEN POPÜLER SÜREÇ

       “İşçi sınıfının sefalete sürüklenmesi...kesinlikle vuku bulmadı. Bir kahin olarak Marx çok bahtsızdı, sistemi de hiçbir işe yaramadı”  PAUL SAMUELSON

        İşgücü verimliliğini artırmanın ücretleri de yükselteceğine dair bulgular geçtiğimiz yüzyılın en büyük başarısı, bunun yanında, Marksist iddianın da sıkı bir başarısızlığıydı. Fakat, Marksist teoriye karşı çıkanlar, bu argümanı geliştirmek yerine Marx’ın siyasal yenilgileriyle uğraşmak, onlar için her zaman daha çekici geldi. Bunun  nedeni her neyse, Marx’ın entelektüel çevredeki ününü sarsmadığı kesin. Bir çok mantıklı insan hala Marx’ın teoride doğru, pratikte eksik uygulandığını söylüyor. İster kapitalist olsun ister aşırı solcu, çoğu kesim, nedense Marx’ın kendi içinde tutarlı olduğunu düşünüyor.

       Bu fena halde yanlışı düzeltmek bize ne kazandırır diyorsanız? Acele etmeyin derim. Çünkü, bu yanlışı düzeltmek maddi bolluğun, istihdamın, sermayenin ve refah artışının yolunun Marx’tan değil, Marx’ın karşı çıktığı kapitalist sistemden geldiğini hatırlamanızı söylerim. Yanlış bilgilerle, doğru bir hayat kurulmaz. Eğer, Marx’ın ütopyasını hala iliklerine kadar yaşayan varsa neye inandıklarını bu makale ile gözden geçirmelerini teklif ediyorum.

       Nihayetinde yeni bir yüzyıl olan 21. yüzyıl, işçilerin çağıdır. İşçiler ücretlerini, çalışma saatlerine göre daha fazlalaştırdıkları bilinen bir gerçekliktir. İroni şu ki, işçiyi sömüren kapitalistler değil, belki de kapitalistleri sömüren işçilerdir. Bir Marksist itirafçının söylediklerine kulak kabartacak olursak eğer:

“İnsanların doğal kıtlığın üstesinden gelme eğilimi bir kez yeni bir dizi üretim gücüne neden olduğunda, teknolojik yenilik ilk önce işçileri sevindirir. Çünkü işveren, teknolojiyi üretmeden, kullanmadan ve satmadan önce işçileri istihdam eder. Teknolojik yenilik sonucunda işçilerin ürettiği ürün ister satsın ister satmasın, işçiler çok önce ücretlerini cebine koymuşlardır. Teknoloji canavarının riski bütünüyle işverenin omzundadır. İşçiler akşam eve döndüklerinde sadece yorgunluklarını hissederler. İşverenler ise elinde avucundaki tasarrufları kaybetmemek için en ince hesapları uykularında yaparak sermayenin karabasanlarıyla boğuşurlar. Peki o zaman, kimdir zahmet çeken ve Karl Marx bunu neden hiç düşünmemişti acaba?”

       Sömürü konusu çok önemli bir mesele olmasına rağmen bu makalenin asıl ilgisi Marx’ın iktisadi düşüncesinin bu kadar hata ve yanlış savlarına rağmen hala dünya çapında popülaritesinin sürme konusudur.

       Marksist sisteme göre, kapitalizm kendi kazdığı kuyuya kendi düşeceği ve yıkılan kapitalist sistemin üzerine ise daha refah, daha adaletli ve daha eşit bir dünya yükseleceğini savunur. Marksist düşüncenin başlıca şartı ekonomik sınıfların tarihin akışında oynadıkları başrollerde saklı olmasında yatar. Kapitalistler ve işçiler, tarihin gelecek sayfalarında giderek daha keskinleşen sınıf ayrımlarıyla kapitalist sistemin sonunu hazırlarlar. Bu sınıf çatışmasının nedeni kapitalistlerin sermaye ve mülk sahibi olarak üretimde sadece kendisinin sahibi olan işçileri kiralamasıyla alakalıdır. Yani kapitalistler doğuştan ayrıcalıklı olarak, işçileri ücret sistemiyle kiralayacak sermayeye sahiptirler ve işçiler kendi emekleriyle ürettikleri değerden bağımsız olarak mülkiyet hakkından yoksundurlar. Öyle ki üretilen bütün malların fiyatı emek-değer ile belirlendiği içinde işçiler, kapitalistler tarafından sömürülmeye mahkumdurlar. Fakat buradaki ince nokta hiçbir şey üretmeyen kapitalisttin, işçileri sömürmesiyle kârlarını arttırması dolayısıyla sermaye artışının giderek tekelleşmeye başlayacağını ve böylece Marx’ın önceden gördüğü gibi az sayıdaki kapitalisttin çok sayıdaki işçiye eninde sonunda devrimle boyun eğeceğini öngörüyor olmasıydı.

       Marx, kâr peşinde koşan kapitalistlerin, değerin bütünü olan emeği, ne kadar çok sömürürlerse o kadar kâr yapacaklarını varsayıyordu. Emeğin sömürülmesinin bir çok yolu vardı. Birincisi emeği çok yoğun kullanmak, ikincisi emeğin verimini arttırmak, üçüncüsü emeğin maliyetini düşürmektir. Yani birincisinde işçileri çok çalıştırıp zaman-değerden kâr sağlamak, ikincisinde makineleşmek ile emeğin verimini arttırmak ve sonuncusun da ise yedek işçileri yani kırsal kesimden gelenler ile kadın ve çocukları işe alma suretiyle ücret oranlarını düşürerek maliyet-fayda hesabında artıya geçmek. Kapitalistler bütün bunları sadece kârlarını arttırmak için yapıyorlardı. Bütün neticesinde sömürü akıl almaz boyutlara ulaşacak, fakat, makineleşmek ile birlikte emeğin verimini arttıracak az sayıdaki kapitalist, yenilikleri kendi kârı için kullanacağından, sermaye biriktirme süreciyle beraber pazarı da diğer küçük kapitalistlerin elinden alarak tekelleşmeye yol açacaktı.

      Bu arada makineleşen üretimle birlikte ileri teknoloji, işçileri işinden edecek, tekelleşme sonucu küçük burjuvaların yanında çalışan işçiler işsiz kalacak ve böylece yedek işsizler ordusu az sayıdaki işin peşinde koşacak ve kendi pazarlık güçlerini kaybedeceklerdir. Kısacası ücretler düşecek ama buna mukabil tüketimi büyük ölçüde kesen çok sayıdaki işsiz kişilerde, eksik-tüketimle birlikte fiyatların düşmesine katkıda bulunarak kapitalistlerin kârlarını düşüreceklerdi. Marx’a göre kapitalist sistemin yıkımı bu yüzden kaçınılmazdı.

       Marx’ın bütün bu öngörülerine karşı, her şey tersine gelişti. Nihayet, Marx’ın analizinde yanıldığını söyleyen elimizde bir çok veri var. Fakat sanki entelektüeller donmuş bir şekilde Marx’ın siyasi ahlakını, estetik felsefesini ve teknolojinin gelecekte en önemli üretim aracı olacağını öngören düşüncesini savunmaya devam ediyorlar. Oysaki, Marx, makineleşen üretim sürecini ücretleri düşüreceğini ve bu nedenle işçilerin sefalete sürükleneceğini söylemişti. Mark Skousen’in ‘Modern İktisadın İnşası’ adlı kitabında söylediği gibi gerçekler çok farklıydı: “Zamandan ve emekten tasarruf ettiren makineler basitçe işçi çıkarttırmaz veya ücretleri azalttırmaz. Genellikle işlerin daha kolay yapılmasını sağlayıp, işçilerin öteki üretken görevlerle ilgilenmelerini imkan verirler...Maliyetleri düşürmek suretiyle, makineler ve teknolojik ilerlemeler, yeni talepler ve yeni ürün üretme fırsatları yaratmaktadırlar.”

       Peki neden Marx haklı çıkmamıştı? Çünkü Marx, olaylara hep tek bir taraftan bakıyordu ve analizleri iktisadın görünmeyen yüzünde boğuluyordu. Mises’e göre ücret oranlarını arttırmanın yolu özel mülkiyette saklıydı. Özel mülkiyet hakkı ise Marx’ın teorisinde bulunmayan ilk şeydi. Oysaki özel mülkiyet hakkı yoksa serbest piyasa yoktu, serbest piyasa yoksa özgür iş seçimleri yoktu, özgür iş seçimleri yoksa rekabet yoktu, rekabet yoksa yenilikler yoktu, yenilikler yoksa etkinlik yoktu, etkinlik yoksa piyasa fiyatı yoktu, piyasa fiyatı yoksa nüfus başına düşen sermaye oranını arttırmak mümkün değildi. Bu imkansızlıklar olsa olsa sosyalist bir ülkede mevcut olabilirdi. Bunun için Sovyetler Biriliğindeki işçi ücretleri ile Kapitalist Batılı Devletlerdeki işçi ücretleri arasındaki ücret farklılığı çok açıktı. Kapitalist bir devletteki işçinin çok daha iyi bir ücret almasının nedeni aslında bu kadar basitti.

       Marx’a cevap verilecek ikinci analiz ise reel dünyanın bize gösterdiklerinde gizli. Marx, kapitalist krizin emek-yoğun bölgelerden çok sermaye-yoğun bölgelerde ortaya çıkacağını söylerken fena halde yanılıyordu. Yani makineleşme emek verimliliğini arttıracağından eskiye dayalı saf emek yerine makinelerin alacağını, bu da, krizin ilk önce emeği daha çok kullanan işçileri işsiz bırakacağını söylüyordu. Fakat bu tamamen sakat bir tespitti. Çünkü, ücretlerin artışını sağlayan aslında teknolojik ilerleme ile birlikte işbölümünün sağladığı yararlardı. Örneğin; tarımda çalışan insanlar, traktörün icadıyla birlikte huzursuz olmalarına rağmen daha ileri ki yıllarda topraklarındaki verimlilik artışıyla kazandıkları gelirde büyük bir yükselme olmuştur. Daha yoğun emek gerektiren buğdayı biçme, dövme ve ayırma işlemlerini daha kısa zamanda yapan makineler geçici de olsa tarımda işsizliğe yol açmışsa da, traktör fabrikalarında iş bulma imkanı yaratarak tarım kesiminde işsiz kalan emek-yoğuncuların sermaye-yoğun işlere akmasını sağlamıştır. Bu da geçici işsizliğin sonuçta daha fazla gelir getirici bir işe yol açmıştır. Tarımda verimlilik ürünlere yansımış; sebze, meyve ve ekmeğin fiyatı azalmıştır. Bu durum sonuçta herkesin gelirini pozitif etkileyen güçlü bir argümandır. Bu Marx’ın sistemine karşı işleyen iktisadın görünmeyen öbür yüzüdür.

       Bilakis, Marx’ın sistemini en çok yaralan, hizmet sektöründeki gelişmeler oluşturmuştur. Mesela; Burjuvaların evdeki her türlü işini gören hizmetçiler eskiden bir köleden farksızlardı, yaptıkları  her iş çok yoğun emek gerektiren işlerdi. Bu yüzden hizmetçiler genellikle malikanenin alt katında karın tokluğuna yaşayan kişilerdi. Bununla beraber, teknolojideki ilerleme; deterjanları, ocakları, ev temizleme aletlerini, ütüyü, çamaşır ve bulaşık makinelerini geliştirdikçe evdeki hizmetçileri bütün gün tutmak çok masraflı olmaya başlamıştı. Nihayetinde ev işleri bütünüyle emek-yoğun bir işken artık ev işleri bu yüzyılda giderek robotlaşmaya başlamıştır. Hâlâ çok zenginlerin evlerinde hizmetçiler bulunuyorsa da, artık hizmetçiler karın tokluğuna çalıştıklarını söylemek abesle iştigal etmektir. Ev işlerinde teknolojik yenilikler arttıkça kadınların evde durmalarının bir anlamı kalmamıştır. Kadın özgürlüğünü sağlamış bir teknoloji tam tersine kadın işsizliğine –zorlama olmadan- tek çare olmuş girişim olarak önümüzde durmaktadır.

      Hizmetçilerin ücretlerinin düştüğünü söylemek ise tam bir cahilliktir. Teknolojik gelişmeler, emeğin verimliliğini arttırdıkça, çalışma saatleri kısıtlanmış ve ücretlerdeki artış sağlanmıştır. Çok şükür! eskiden çok zenginlerin kullandığı köle-hizmetçileri, bugün herhangi bir kişi günlükte olsa kiralayabiliyor olması gerçeğidir. Gündelikçi denilen bu kadınlar, Türkiye ekonomisinin büyük bölümüne katkısı esirgenemez. Görüldüğü gibi eskiden yalnızca lüks bir hizmet olarak görülen hizmetçi ve uşaklar, bugün ortalama bir insanın bile kullanacağı bir hizmet olarak karşımızdadır. Uzun dönemde kapitalist gelişmeler arttıkça emek-yoğun meslekleri icra edenler, kendileri ekstra bir gelişme yaratmadan verimlilikleri ve ücretleri hızla yükselmeye devam edecektir. Bunu nereden mi, biliyoruz? Kapitalist sistemin varlığını sorgulayanlara karşı kapitalizmin kâr oranlarıyla birlikte ücretleri de arttırdığını bildiğimiz için. Çünkü, kâr oranları kişi başına düşen sermaye oranını arttırdığı sürece –ki tarih yalan söylemez- emeğe ödenen fiyat hiçbir vakit düşmez. Emeğin verimliliğini  arttırmanın yolu teknolojik bilgiyse de, asıl olan serbest rekabet ortamıydı. Çünkü, Sovyet sistemi emek verimliliğini arttırmak ve sonuçta daha iyi bölüşmek için kurulmuştu. Fakat, Sovyet sistemi ne yaptı? Sadece teknolojiye yüklenerek insanların duygularını bir yana bıraktı. Oysaki, Elmasın fiyatını belirleyen emek miktarı değil, insanların onu asla kendi bilgileri –teknolojileri-tarafından elde edemeyecekleri–şimdilik!-“Altı Karbonlu ve albenisi yüksek” bir bilgi olduğundan dolayıydı. İşte bu yüzden Sovyet sistemi için sonuç koskocaman bir hüsrandı.

       Kapitalizm ve Marksist sistem, insanların maddi bolluğu ve özgürlük için çıktıkları bu yolda sosyalizm tam bilginin sahibi olarak tek tek bireyler için neyin önemli neyin önemsiz olduğunu iddia ettikçe, kapitalist sistem insanları kendi başlarına bırakarak sorumluluk duygusunu, rekabeti, özel mülkiyeti ve teknolojik ilerlemeyi parasal bir dünyada geliştirmeye çalışıyordu. Ve daha iyi olan insanları organize eden değil, insanların kendi başlarına organize olmalarıydı. Aslında Marx hatayı en çok burada yaptı. “Önemli olan işçileri koruyup kollamak ve ücretleri arttırmak için siyaseti kullanmak değildi, işçilerin bunu isteyip istemediklerine bakmaktı ki zaten bunu kim istemezdi?” ve Marx’ın o ünlü sözüyle bitirirsek: “DÜNYA İŞÇİLERİ BİRLEŞİN!” MARX SİZİ YILLARCA NE İÇİN KANDIRMIŞTI?..