Son günlerde özellikle İstanbul’  da metrobüse yapılan zam ve bu zamma gelen tepkiler medyamızda geniş  yer tuttu. İstanbul Büyükşehir Belediyesi zarar ettiği gerekçesiyle metrobüse zam yaptı. Yapılan zammın ardından sol kesimde yeralan bazı gruplar zamma tepki niteliğinde gösteriler yapmaya başladılar. Hatta bu gösteriler halktan kısmen destek de gördü. Sol kesim tarafından organize edilen bu gösterilerde yapılan zamma tepkinin dışında özellikle ulaşımın devlet tarafından halka bedava bir hizmet olarak sunulmasının gerekliliğine ilişkin sloganlar oldukça dikkat çekiciydi. Hatta gösterilerde ulaşımın bedava sağlanması fikrinden hareketle göstericiler ve göstericilere destek veren halk metrobüse para vermeden bindiler.

Ulaşım zammına yönelik olarak yapılan gösterileri irdelediğimizde, aslında konunun son derece yanlış bir noktadan ele alındığını görüyoruz. Öncelikle ulaşımın tamamen bedava bir hizmet olarak verilmesi, gösterileri düzenleyenler tarafından sunulduğu gibi sorunun çözümü değildir. Hatta bu hizmetin belediye tarafından bedava verilmesi mevcut sorunlardan daha büyük sorunlara yol açacaktır.

Öncelikle ulaşımın bedava olarak sunulması büyük bir kaynak israfına yol açacaktır. Ulaşımın bedava olmasıyla birlikte insanlar bu hizmeti gereğinden fazla kullanacaklar, böylece hem belediye bütçesine büyük bir yük gelecek, hem de ulaşım nedeniyle çevreye verilen zarar önemli noktalara yükselecektir. Zaten ulaşımın bedava olmasıyla birlikte artacak yolcu kapasitesi ve trafiğini kaldırabilecek düzeyde bir altyapının İstanbul’ da ne bugün ne de gelecekte varolabilmesi mümkün değildir. Diğer yandan bedava ulaşımla birlikte aşırı derecede artan maliyetleri yine halk karşılayacaktır.

Üstelik bu sefer ulaşım maliyetleri her bireyden bu hizmetten faydalandığı ölçüde değil, herkesten eşit tutarlarda tahsil edilecektir. Bu da ulaşım hizmetinden çok faydalanan bireylerle bu hizmetten hiç yararlanmayan ya da az yararlanan bireyler arasında büyük bir eşitsizliğe yol açacaktır. Ayrıca ulaşım maliyetlerinin çok artışı ve gereğinden fazla talep ulaşım hizmetlerinin kalitesinin ciddi anlamda düşmesine de yol açacaktır. Aslında yukarıda saydığımız durumlar bedava olarak sunulan birçok mal ve hizmet için geçerlidir. Bu noktada para gerçekten mucizevi bir araçtır. Çünkü karşılığında para/bedel alınan tüm hizmetlerde kendiliğinden verimlileşme görülmektedir. Bedel karşılığı verilen tüm hizmetlerde israf, gereğinden fazla talep engellenmektedir. Peki bedava ulaşım hizmeti, israf, artan maliyet, eşitsizlik, çevre gibi birçok soruna yol açıyor, düşük ulaşım fiyatları da belediyenin bu hizmetten dolayı zarar etmesine neden oluyorsa çözüm ne olabilir?

Aslında birçok konuda olduğu gibi bu konuda da çözüm çok basittir. Çözüm birçok alandan olduğu gibi kamu sektörünün bu alandan da elini çekmesidir. Özellikle şehiriçi ulaşım hizmetinin özel sektöre bırakılması bu hizmetin hem etkin hem de ucuza verilmesini sağlayacaktır. İstanbul’ da mevcut durumda ulaşım hizmeti belediye ve belediye tarafından imtiyaz verilen özel girişimciler tarafından verilmektedir. Yani İstanbul’ da şehiriçi ulaşım hizmeti belediyenin tekelindedir.

Yine ulaşım sektöründen bir örnek vermek gerekirse, yakın zamana kadar Türkiye’ de iç hatlarda havayolu taşımacılığının devlet tarafından kurulmuş bir şirketin tekelinde olduğunu biliyoruz. Hepimizin bildiği gibi serbest piyasaya geçilene kadar Türkiye’ de havayolu oldukça pahalı bir ulaşım şekliydi. Kısa süre önce bu alanda devlet tekelinin sona ermesiyle birlikte, artık halkın her kesimi havayolu ulaşımından faydalanmaya başlamış, hatta bu alanda artan rekabetle birlikte bazı özel şirketler tekel dönemindeki fiyatların yüzde birine varan fiyatlarla hizmet vermeye başlamışlardır. Hava ulaşımında devlet tekelinin olduğu dönemde verilen hizmetle, serbest piyasaya geçildikten sonra verilen hizmetin yolculara maliyeti arasındaki fark, ulaşım alanında serbest piyasanın en etkin çözüm yolu olduğunun çok açık ve net bir örneğidir.

Şehiriçi ulaşım konusuna dönersek, bu durumda da asıl sorunun ulaşımın devlet tarafından bedava veya paralı verilmesinin değil, ulaşımın devlet tekeli tarafından veya düzgün bir rekabet ortamında çalışan özel şirketler tarafından verilmesinin olduğunu görürüz. Birçok konuda olduğu gibi bu konunun da çözümü sol kesim tarafından yüzeysel bir şekilde sunulmuş ve konu hakkında detaylı bir şekilde düşünmeyen halkın bir kısmı göstericilere destek vermiştir.

Halbuki biraz detaylı düşününce ulaşım hizmetinin bedava verilmesinin, serbest piyasa yapısı içerisinde özel şirketler tarafından verilmesinden halka çok daha maliyetli olacağı, toplumda eşitsizliğe ve çeşitli çevre sorunlarına yol açacağı açıktır. Çözümse hizmetin serbest piyasa yapısı içerisinde özel kesim tarafından etkin bir şekilde sunulmasıdır. Bu sayede hem ulaşım maliyetleri minimum düzeylere inecek, hem de israf, adaletsizlik ve artan çevre sorunları gibi konular bertaraf edilecektir. Burada liberal kesime düşen görev sol kesim tarafından çözüm gibi sunulan, aslında sorunu arttırmaktan başka bir işe yaramayacak politika seçeneğinin gerçek yüzünü halka anlatarak, doğru çözüm yollarını içeren tepkilerin belediyeye iletilmesini sağlamaktır.